مختار باقري_كارشناس گردشگري

برخلاف گذشته هاي دور، تقريباً از دو قرن پيش علم و آگاهي انسان نسبت به ارزش واقعي طبيعت و محيط زيست و ضرورت حفاظت جدي از آن افزايش چشمگيري يافته است. با ورود به عصر جديد، ساختارهاي بنيادين جوامع دگرگون شده و بهره برداري غيرعقلاني از طبيعت چشم بشر را بر واقعيات تكان دهنده‌اي كه به لحاظ استفاده بي‌رويه از طبيعت در برابر اواست گشوده و او را به سمت حفاظت هرچه سريعتر و بيشتر و برنامه‌ريزي‌هاي هرچه اصولي تر و جامع نگرتر در اين زمينه سوق داده است. بنابراين امروزه شاهد برنامه‌هاي وسيعي در راستاي حفاظت بيشتر و سرمايه‌گذاري هاي كلان تر در پروژه‌هاي حفاظت از طبيعت و به ويژه جلب مشاركت عمومي و كمك مردم در كشورهاي توسعه يافته هستيم.
انسان امروزي براي امرار معاش و تأمين نيازمنديهاي متعدد و متنوع خود دست به بهره برداري هاي گسترده از طبيعت مي‌زند. تأمين نيازهاي انسان به بهاي ايجاد تغييرات زيست محيطي است. احداث جاده‌هاي دسترسي ، توسعه شهر‌ها و روستاها ، احداث زه هاي مختلف، طرحهاي مختلف توسعه اي كه از سوي دولت ها صورت مي‌گيرد و بالاخره هر نوع فعاليتي به منظور تأمين نيازهاي انسان، هركدام به نوعي بر محيط زيست اثر مي‌گذارد. سوال اساسي اين است كه چنين فعاليتهايي زيان آور است يا خير؟ آيا محيط زيست آسيب ديده و آيا روند فعاليت هاي توسعه‌اي ادامه خواهد يافت يا بايد متوقف شود؟ آيا مي‌توان برخي از فعاليتها را متوقف كرد يا حتي كاهش داد و برخي فعاليت ها را تداوم بخشيد؟

اولويت بندي فعاليت‌ها
طبيعي است كه با اقدام به هر نوع فعاليتي، منافعي بدست مي‌آيد و منافع يا منابعي از دست مي رود. توجه جدي به مقوله محيط زيست اساساً مي‌تواند منجر به اولويت بندي فعاليت‌ها شود. به عنوان مثال، بزرگراههاي طولاني احداث ‌مي‌شوند اما مناظر طبيعي و جنگلها نابود مي شوند. تأسيسات و كارخانه‌هاي عظيم احداث مي‌شوند اما هوا آلوده مي‌شود. همانطور كه نبايد براي منافع اقتصادي آني و كوتاه مدت محيط زيست را تهديد و تخريب كرد، از طرف ديگر هم نبايد با توجيه آسيب‌هاي زيست محيطي، جامعه را از منافع بلند مدت و پايدار محروم ساخت. با توجه به آنچه گفته شد، ‌مي توان فعاليت هاي توسعه اي مختلف را اولويت بندي كرد و آن دسته از فعاليتها كه در كنار تأمين منافع بلند مدت، آسيب جدي به محيط زيست وارد نمي‌كند يا حتي مي تواند در حفاظت بهينه و پايدار از محيط زيست نيز مؤثر واقع شود، را اولويت داد.

گردشگري و حفاظت از منابع طبيعي
اگر به بهانه حفظ منابع طبيعي و محيط زيست، مردم از بهره‌برداري منابع طبيعي محروم شوند، اين امر به معناي از دست رفتن فرصت‌هاي مطلوب براي تأمين نيازمندي‌هاي جامعه است. اگر حفظ منابع طبيعي مانع برخي فعاليت‌هاي توسعه‌اي به ويژه در جوامع محلي و روستايي مي‌شود بايد به نحوي مناسب و با احترام به فعاليت‌هاي داراي اولويت بيشتر اين خسارات جبران شود. حال بايد ديد كدام فعاليت است كه مي تواند حفظ منابع طبيعي و تأمين اشتغال و درآمد جهت مردم را توأم به دنبال داشته باشد . شايد فعاليت‌هاي مرتبط با گردشگري قادر باشد اين نقش دو جانبه را به نحوي ايفا و موجبات توسعه پايدار و همه جانبه را فراهم كند.

پروژه هاي گردشگري مي تواند متوليان و تصميم گيرندگان دولتي NGO ها و تشكلها ي مردمي و نيز عموم مردم را به حفظ منابع طبيعي و محيط زيست ترغيب و وادار كند . فعاليت‌هاي گردشگري مي تواند پايه‌گذار طرحهايي باشد كه موجب حفظ و حراست ازمحيط زيست شوند. بدين ترتيب ملاحظه مي‌كنيم كه گردشگري مي‌تواند به اشكال مختلف با مقوله محيط زيست در تعامل متقابل و سازنده بوده و در جهت حفاظت از محيط زيست، نقش مؤثر و ارزنده‌اي را بازي كند كه از آن جمله مي توان به موارد زير اشاره كرد.
_گردشگري مي‌تواند توجه عمومي را به جاذبه‌هاي تاريخي و باستاني جلب و براي حفظ و مرمت آنها باكمك سرمايه‌گذاران و علاقمندان به اين جاذبه‌ها طرحهاو برنامه‌هاي جدي را اجرا نمايد.
_گردشگري مي‌تواند جرياني از رفت و آمد را به مناطق طبيعي زيبا و جذاب ايجاد كند وفعاليت هايي را براي حمايت و مديريت بر اين مناطق درپي آورد.
_به علت اهميت جلوه طلوع خورشيد به عنوان يكي از جاذبه‌ها و انگيزه‌هاي اساسي گردشگري، اين امر مي تواند جدي بودن خطر تحليل و از بين رفتن لايه ازن را برجسته تر و نمايان سازد و تصميم گيرندگان و برنامه‌ريزان را به اقداماتي براي جلوگيري از اين خطر وادار سازد.
_گردشگري توجه عموم را به مسئله تنوع گونه‌هاي زيستي و به ويژه گونه‌هايي كه در معرض انقراض هستند معطوف مي كند.
_از آنجايي كه محيط‌هاي دريايي و سواحل، از مناطق پرطرفدار و مورد توجه بخش گردشگري است، گردشگر مي‌تواند توجه عموم را به مشكلات آلودگي آنها، نابودي خليج‌ها و مرجانها، خشك شدن تالاب ها و آبگيرها، به ساحل نشستن پستانداران بزرگ دريايي، خطرات ماهيگيرها و شكارهاي بي‌برنامه جلب كند.
_گردشگري نياز به حفاظت و حمايت از مناطق جنگلي دارد و باعث سياستهاي حمايتي براي ايجاد و حفظ پاركها و مناطق حفاظت شده ملي ‌شود.
_تاسيسات گردشگري اغلب، الگوهاي جديد مصرف و صرفه جويي انرژي را به جوامع محلي معرفي مي كند. به عنوان نمونه، مي‌توان به استفاده اين تاسيسات از انرژيهاي خورشيدي و باد و تهويه با استفاده از انرژي‌هاي طبيعي اشاره كرد.
_گردشگري در توسعه، نوسازي و زيباسازي محيط هاي صنعتي، مناطق معدني و سواحل رودخانه‌ها كه ممكن است سالها پس از بهره‌برداري براي استفاده رها شده باشند، اثري نافذ و مؤثر داشته باشد.
_گردشگري زمينه و فرصت حفظ و نگهداري سيستم‌هاي حمل و نقل سنتي، قطارهاي بخار قديمي و كشتي هاي بادباني را اسكا ن پذير مي‌سازد.
آنچه گفته شد به مثابه مشت، نمونه خروار تنها گوشه‌اي از اثرات مثبت و ارزشمند گردشگري در ارتباط با محيط زيست و ديگر زمينه‌هاي اقتصادي و فرهنگي است. اگر بگوئيم شايد تنها فعاليتي كه سازگار تر از ديگر فعاليت ها با طبيعت و محيط زيست برخورد مي‌كند و از بسياري جهات مي‌تواند موجبات حفاظت هرچه بيشتر از محيط زيست را فراهم كند، فعاليت‌هاي مرتبط با گردشگري است، سخني به گزاف نگفته‌ايم.
سخن در باب گردشگري و اثرات بسيار مثبت اقتصادي ، فرهنگي ، اجتماعي، سياسي و زيست محيطي و .. آن بسيار طولاني است و در اين نوشته نمي ‌گنجد. اگر توفيقي بود درآينده باز هم در اين باره با شما سخن خواهيم گفت.